Таң ата вокзалдан танысымды күтіп алдым. Арқаланып-дорбаланып алыстан келген оның Қызылордаға он жылдан бері келіп тұрғаны бұл. Перронға табаны тиісімен айналаға қарап тұрып, шылымын тұтатты. Будақтаған түтінге қарап тұрып, «Бұрынғы вокзал емес…» деді. Мен үнсіз жүрсеңші дегендей жол бастадым. Шылымын бес-алты сорып, түбіне бір-ақ жетті де жерге тастай салды. Мен айналама қарап, ыңғайсыздандым да, әлгінің тұқылын алып, екі метр жердегі жәшікке тастай салғам… Ол жақтырмаған кейіппен қарады.

– Мәдениетің тасып кетіпті, – деді мысқылмен.

– Сен кеткелі өзгерген нәрсе жетерлік, – деп жымидым.

Асықпай көлікке отырдық. Терезеден сыртқа көз тастадым. «Қызылорда тазалығы» деп жазылған арнайы киімдер киген бір топ кісі арнайы техникаға қоқыс артып жатыр екен. Таң қылаң беріп қалған. Танысым таңырқай қарады.

– Бұл кісілер ұйықтамай ма? – деді таңданысын жасырмай.

– Сен он жыл бұрынғы Қызылорданы ойлап отырған боларсың. Қазір бұл қала адам танымастай өзгерді. Тазалық мекемесінің қызметкерлері екі ауысыммен жұмыс істейді. Бірақ арада үзіліс жоқ. Түнде тастаған қоқысыңды таңертең таппайсың, – дедім мақтана.

– Расымен, Астанадағы араласатын ортамда Қызылорда туралы жиі әңгіме болады. Өткен жолы Президенттің өзі оң бағасын беріп кетті дегенде мен мүлдем түсінбеген екенмін. Әлгіндегі әрекетім үшін кешірім өтінемін. Темекі тұқылын айтамын, – деді ол қызарақтап.

– Қызылорданың тазалығына жауапты «Қызылорда тазалығы» атты мекеме бар. Құрылғанына он бес жылға таяп қалды. Әдепкі құрылған кездері қала аумағындағы қоқыс алаңына айналған көп жерді тазартты. Тіпті кез келген жерге қоқысын тастай салатын дағды қалыптасқан еді тұрғындарда. Оның барлығына рейд жасап, күндіз-түні тынымсыз жұмыс жүретін. Сол уақытта жауапты қызмет атқарған Талғат Құлмағамбетов есімді азаматты сен де білуің керек. Мен сол кездегі әдепкі қарқынды өз көзіммен көргенмін. Одан бері де талай жыл өтті. Талай басшы ауысты. Бірақ қоқысты бейберекет тастаушылармен күрес тоқтаған жоқ. Жыл сайын үдей түсті. Кейін қала көшелеріне камералар көптеп қойыла бастады.

– Есімде… Шанхай аумағында жол бойындағы бағаналардың бойында қоқыс толы қалташалар ілініп тұратын.

– Дұрыс айтасың. Міне, қазір соның бәрі тыйылды десем, сенесің бе?

Танысым үнсіз қалды.

 Жаңа техника жұмыс жүйесін жақсартады

Кейінгі уақытта қала көлемі үлкейіп келеді. Шет аймақ та мұндай жұмыстардан шет қалып жатқан жоқ. Қызылорда қаласы бойынша аумақтарға бөліп алып, тазалық жұмысымен айналысып жүрген қызметкерлерде де бір тыным байқалмайды. Мекеменің жұмысын жандандыру мақсатында таяуда ғана облыс басшысы аталған мекемеге отыздың үстінде жаңа арнайы техниканы табыстады. Мұның өзі аймақ басшылығының тарапынан үлкен қолдау. Сол жиында облыс әкімі Мұрат Ергешбаев аймақтағы тазалық жұмыстарымен айналысатын мамандарға ерекше құрмет көрсетіп, алғыс айтқан болатын.

– «Таза Қазақстан» – бір күндік науқан емес. Бұл – біздің өмір салтымыз. Президентіміздің бұл игі бастамасы аясында Сырдың бас шаһары – Қызылордада ауқымды жұмыс жүйелі атқарылып келеді. Аймақ тұрғындары да елді мекендердің тазалығы мен көркеюіне ерекше үлес қосуда. Туған өлкеміз өзге өңірлерге үлгі болып, тазалық жаршысы атанды.

Осы шара тек тазалықты ғана емес, елдіктің белгісін, ауызбірлік пен ынтымақты паш етті. Бұл – біздің нағыз жасампаз мекен екеніміздің айқын айғағы, – деді Мұрат Нәлқожаұлы.

Аталған жиында «Таза Қазақстан» бағдарламасын өңірде нәтижелі жүзеге асыруға белсене атсалысып, қаланың тазалығы мен көркеюіне үлес қосып жүрген бірқатар қызметкерге облыс әкімінің Алғыс хаты табысталды. Ал сол кезде берілген 37 техниканың 32-сі «Қызылорда тазалығы» мекемесіне берілді. Оның ішіндегі 15-і тұрмыстық қалдықтарды тасуға арналса, 5-еуі қысқы және жазғы мезгілге арналған аралас қызмет техникасы және 12-сі көше тазалығына арналған.

– Қазіргі таңда техника қызу жұмысқа кірісті. Өздеріңіз білесіздер, қаланың ауқымы жыл сайын үлкейіп жатыр. Сондықтан осы үлкен көлемді қамтамасыз ету үшін жұмыс күші, техника күші де керек. 2022 жылдан бері мекеменің бойына қан жүріп, қайтадан жарақтана бастадық. Енді осы күні біздің техникаларымыз 80 пайызға жаңардық. Жаз, қыс мезгілдерінде жұмыс істейтін техникаларымыз да, қоқыс таситын, жаяу жүргіншілер жолын тазартатын түрлі техникаларға қол жеткізіп отырмыз. Екі шаңсорғыш техника келді. Олар бордюрдің жиегіндегі шаңды сорады, әрі ертең күзде жерге түскен жапырақтардан тазартады. Біздің өңірдің табиғатына сай қажетті техниканы алып жатырмыз. Әрине, қазір ХХІ ғасыр, жаңа технология ғасыры дейміз. Бұрын жаяу жүргіншілер жолын қолдап сыпырып жүрсе, енді оны да техника атқаратын болды. Адамға күш түспей, техникамен автоматтандырып жатсақ, ол – біз үшін жетістік. Осы күні бізде 98 жаңа техника бар. Оның барлығы бізге керекті арнайы техникалар. Мекемеде жалпы 200-дей техника болса, оның ішінде арнайы техникалардан бөлек, жеңіл автокөліктер де бар, – дейді «Қызылорда тазалығы» мекемесінің директоры Сапарғали Асылбеков.

Қалалық коммуналдық қызметтерге де жан-жақты қолдау көрсетілуде. Төрт жылдың ішінде облыстық бюджеттен 3,1 млрд теңге бөлініп, заманауи үлгідегі 82 арнайы техника алынды. Бұл қала тазалығын реттеуде зор көмек екені даусыз.

– Қаладағы көпқабатты үйлердің ауласында арнаулы евроконтейнерлер қойылған. Міне, кешегі келген арнайы техникамыз осы жәшікті өзі алып, қоқысын аударып алуға арналған. Одан бөлек, жер үйлерге байланысты айта кетейік, бұрын көшеге үйіп, тастап кететін. Қазір оның барлығы реттелуде. Көшелердің барлығы кестелерге қойылып, әр көшенің өз уақыты бойынша артынан тиегіш техникамыз алып кетуде. Таңертеңгі сағат 7.00-ден түстен кейінгі 16.00 аралығында қала бойынша қоқыс алынып болады, – дейді мекеме басшысы.

Қала аумағында халықтың серуендеп, жаяу жүретін орындары жетерлік. Басы Ыбырай Жақаевтан бастап Бейбарыс сұлтан көшесіне дейінгі аралықта қаншама шақырым жаяу жүргіншілер жолының қалыптасқанын көз көріп отыр. Бір ғана Тәуелсіздікке – 25 жыл даңғылының бойындағы жаяу жүргіншілер жолының өзі неге тұрады. Бүгінде орталық көшелердің біріне айналған Бейбарыс сұлтанның бойында да жаяу адамға арналған жол жетерлік. Міне, осының барлығында арнайы техника жүріп, жаяуға арналған жақсы жолдың жайын кісі көзі сүйсінерліктей етпек.

Шілдеде 25 пайызға жалақы өсті

Адал еңбек, маңдай тердің құны қай кезде де жоғары. Маңдайдан тамған әр тамшы туған жердің төріне тамып, Сырдың сұлу қаласын жасарта бермек. Мекеме қызметкерлеріне жағдай жасалған. Айлық жалақының өсуіне де барынша қолдау көрсетіліп келеді. Жаңа техникалар арқылы жұмыс күшін жеңілдетіп жатса, жалақымен қатар, жыл сайын еңбек демалысына шыққан үздік қызметкерлерге демалыс орындарына тегін жолдама да беріліп жүр.

– Шілде айында жалақыға 25 пайыз қосылды. Мәселен, көше сыпырушы қолына 260 мың теңге жалақы алады. Қоқыс тиейтін кісілердің жалақысы 280 мың теңге. Бұл – зейнетақы ұсталымдарын, салықты ұстағаннан кейінгі қолына тиетіні. Олардың жұмысы – жанкештілік. Ол жұмысты анау-мынау адам істей алмайды. Қоқыс контейнерінің жанынан өте алмайтындай жағдай болады. Олар соған қарамастан сол қоқысты арнайы техниканың тиеп алуына жағдай жасайды. Мен олардың еңбегінің алдында басымды иемін. Мұнан бөлек, жақсы жұмыс істегендердің де еңбегін жоғары бағалап, оларға демалыс орындарына тегін жолдама береміз. Ол жүк тасушы болсын, жүргізуші болсын, көше сыпырушы болсын, ұйымдастырушы шебер болсын, қарамаймыз. Кім жақсы жұмыс істесе, соған қолдау көрсетіп, ынталандыру ретінде әлгіндей жолдама табыстаймыз. Оған қосымша, арнайы сыйақы тағайындаймыз, – дейді Сапарғали Ғалиұлы.

Өңірде көп мекемелерде қысқарту жүріп жатқаны мәлім. Ал өзгелерде қысқарту жүріп жатса, керісінше, «Қызылорда тазалығы» қызметкерлеріне жағдай жасап, оларды ынталандыру мақсатында қолдау танытуда. Әрине, құптарлық іс.

– Кешегі жазда халық салқындатқыштың астынан шықпай, көлеңкеде қамалып қалды. Қыстың қытымыр аязы мен тайғақты күндер де өтеді. Міне, сондай кездерде сіз бен біздің қауіпсіздігіміздің жолында әйел заты екеніне қарамай қолына сом темір ұстап, мұзды ояды, қар күрейді. Мұның барлығына темірдей төзімділікпен шыдас береді. Түн баласы дамыл таппай, аяқтан суық өтсе де, адал еңбек етіп жүр. Мұндай еңбек ескерусіз қалмауы керек. Біз осы қолдаулар арқылы оларға кішкентай болса да қуаныш сыйлағымыз келеді. Сол мақсаттың үдесінен шыға алсақ, қандай ғанибет. Абай атамыз айтпақшы, болмасақ та ұқсап бағып жүрміз, – дейді мекеме директоры.

Айтпақшы, біз мекеме басшысынан еңбек күнінде қызметкерлерді қалай құттықтайтынын сұрадық. Әйтпегенде ше?! Еңбек күні нағыз осы мекеме қызметкерлерінің төл мерекесіндей емес пе?!

– Еңбек күнінде біраз жоспарымыз бар. Үздік қызметкерлерімізді Қазақстан аумағындағы демалыс орындарына жібереміз. Денсаулығын жақсарту мақсатында немесе жақсы жұмыс істегені үшін осылай құрмет көрсетеміз. Нақтырақ айтқанда, кез-келген лауазымдағы үздік қызметкерді санаторилерге жібереміз, – деді ол.

«Қызылорда тазалығы» мекемесі қызметкерлерінің тағы бір ерекшелігі – олар бірнеше жылдан бері қоғамдық көліктерде тегін жүреді. Мәселен, қаланың арғы басынан бергі басына дейін бірнеше автобусқа мініп, жұмысқа қатынайтындар да бар. Міне, олар үшін бұл – үлкен көмек.

Мекеменің қызметкерлерге жасап отырған жағдайына қарап, еңбек адамына деген құрметтің жақсы бір үлгісін көргендей болдық.

Біздің қоғам еңбек адамына құрметпен қарайды

Көше бойынан қарап келеміз. Мекеме қызметкерлері әрбірі өзіне бекітілген аумақта тазалық жұмыстарына кірісіп кеткен. Бірі көше сыпырып жүрсе, тағы бірі шөп шауып жүр. Енді бірі техниканың тілін жетік меңгерген. Жаяу жүргінші жолын жылан жалағандай етіп тазалап барады. Тағы бірі қоқыс тола көлігімен полигонға жол тартқан. Тынығып отырған біреуі жоқ. Сол жағалауға келгенде қолдарына күрек-тырмасы мен сыпырғышын ұстаған азаматшаларды көрдік. Бірімізге әпке, бірімізге қарындас, отбасының нәпақасын адал еңбекпен тауып жүрген замандас.

Айгүл Жамалова:
– «Тазалық – иманның жартысы» дейді. Біздің жасап жатқан жұмысымыздың қоршаған ортаға, қоғамға пайдасы орасан зор екенін сезінемін. Уақытылы айлық жалақы аламыз, жыл сайын еңбек демалысына шығамыз. Адам болған соң, кейде ауырып қаламыз. Ол кезде де жағдай жасап қойған. Алты күн жұмыс істеп, бір күн демаламыз. Дана Абай атамыз «Еңбек етсең, ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген емес пе?! Маңдай термен нан тауып жүрміз.

Ардақ Байжанова:
– Осы мекемеде бес жылдан бері жұмыс істеп жүрмін. Екі мезгіл жұмыс істейміз, айлық уақытылы. Тазалық жұмыстарын жасағаннан, айналаңды тазартқаннан жаның тазарады. Еңбегің сіңіп, қоғам дамуына, шаһардың таза болуына үлес қосып жүрміз. Бастысы, маңдай тер.

Жанар Тайшаева:
– Қазір қозғалыс керек. Әрі денсаулыққа пайдалы, әрі қоғамға пайдалы іс жасап жүрміз. Күнделікті сегіз сағат қозғалыста жүреміз. Көп мекемеде қысқарту жүріп жатқанда, біздің мекеменің жұмысшыларға жағдай жасап жатқанына қуанамыз. Таяуда ғана жалақымыз көбейді. Жыл сайын еңбек адамы ретінде құрмет көрсетіп жүр.

«Таза Қазақстан»: акция емес тек, тазалыққа – сеп

Елімізде жүзеге асырылып жатқан «Таза Қазақстан» жалпыұлттық экологиялық акциясы халықтың айналасын таза ұстап, кем-кетігін түзеуіне барынша септесіп келеді. Елдің экологиялық мәдениеті де қалыптасуда. Жыл басынан бері республика бойынша 600-ден астам экологиялық ісшара өткізіліп, оған 7 миллион азамат қатысты. 130 мың гектардан астам аумақ тазартылып, 1,3 миллион ағаш отырғызылды. Ал бастама жүзеге асырыла бастағаннан бері 2 мыңнан астам экологиялық іс шара өткізіліп, 3,8 миллион тоннадан астам қалдық жиналған. Сонымен бірге шамамен 10 мың бейберекет орналасқан қоқыс орны жойылған. Мұның ішінде Қызылорда қаласының да қомақты көрсеткіші бар. Сапарғали Ғалиұлы аталған акцияның мекеме жұмысына үлкен көмек екенін ерекшелеп атап өтті.

– Таза орта ең алдымен адамның өзінен басталады. Өз ауласын таза ұстау, қоқысты кез келген жерге тастамау, табиғатқа ұқыпты қарау қарапайым әрекет болып көрінгенімен, оның қоғам үшін мәні зор. «Таза Қазақстан» осы қарапайым әдеттерді қалыптастыруға ықпал ететін тұрақты қоғамдық мәдениетке айналса, бастаманың ең маңызды мақсаты да осы болмақ.

«Таза Қазақстан» жалпыұлттық экологиялық акциясының біз үшін маңызы мынада жатыр. Акция аясында кәсіпкер болсын, мемлекеттік мекеме болсын өзінің ауласын таза ұстайды. Өзінің аумағына ұқыптылықпен қарайды. Ал біз көшені, жалпы қаланы тазалаймыз. Әйтпесе, біз көшені тазалағанымен, олардың қоқысы біздің жұмысты бәрібір жоққа шығаратын еді, – дейді Сапарғали Асылбеков.

Сонымен қатар, биылғы 1 шілдеден бастап шыққан көше тазалығы жайлы заң аясында да халыққа зор жауапкершілік артылған.  Бұл жерде халық өзіне тиесілі аумағын таза ұстау керек. Арнайы айыппұл мөлшері де бекітілген.

– Біз осы бағытта рейд ұйымдастырамыз. Жұмысшы топ құрылған. Олар осындай бейберекет қоқыс тастағандармен күреседі, ауласының тұсын таза ұстамағандармен күреседі. Тіпті кей кісілер құрылыс жұмыстарын жүргізіп жатып, құрылыс қалдықтарын жаяу жүргіншілер жолын былай қойғанда, көлік жүретін көшеге дейін төгіп тастайды. Кейде осы қоқыстан қашқан бір көлік екінші бір көлікке соқтығысып, жол-көлік оқиғасы орын алып жатады. Мұның барлығының алдын алу жолында құрылған мобильді топ жұмысын бастады. Есік алдына құрылыс қалдықтарын және басқа да қоқыстарды төгіп тастаған тұлғаларға әуелі ескерту беріледі. Содан кейін салынған айыппұл он күн ішінде төлесе 43 мың теңге, одан кейін 86 мың теңге болады, – дейді мекеме басшысы.

Өзгелерде қысқарту болса, бізге жұмысшы керек

Өзге мекемелерде қысқарту болғанымен, «Қызылорда тазалығында» жұмысшы кадрлар тапшы. Мекеме басшысы «басқаларда қысқарту бар шығар, бізге жұмысшы керек» деп отыр. Өйткені, қаланың аумағы үлкейген сайын жұмыс көлемі де артады. Қоқысты уақытылы алу үшін мамандар жеткілікті болуы керек. Бүгінде 530 адам жұмыс істейтін кәсіпорынға әлі де мамандар қажет. Тіпті, жоғарыда айтқандай, жаңа техникалар сапты толықтырып жатыр.

– Сіз қысқартуды айтасыз, бізге жұмысшы керек. Әсіресе, ер балалар, жастар келсе қуанамыз. Оған тағы бір себепті айтайын, 2025 жылдан бастап қаланың арық жүйесі бізге бекітілген. Арықты тазалауға, арықтағы суды бұруға, жалпы көгалдандыруға ер азаматтар керек. Жұмыс істеймін деген адамға есігіміз айқара ашық. Арнайы техника, ауыр техника айдауға жүргізуші куәлігінің категориясы сай келетін азаматтар керек. Қазір үлкен кісілер жұмыс істеп жатыр. Солардың ізбасарларын қалыптастыруымыз керек.

Бүгінде екі ауысым бойынша жұмыс істейтін мекеменің жұмыс кестесіне қарасаңыз, ұйықтамайтын мекеме екені көрініп тұр. Халық шырт ұйқыда жатқанда олардың жұмысы қыза түседі.

– Кешкі сағат 20.00-00.00 аралығында қала көлемінде адам көп шоғырланған, тез толып қалатын контейнерлерге барады. Сосын түнгі 03.00-ден бастап жұмыс әрі қарай жалғаса береді. Таңғы 7-ден кешкі 7-ге дейін тағы бір тобымыз еңбектенеді. Біздің мекеме ұйықтамайды, – дейді Сапарғали Ғалиұлы.

Қоқысты өзім шығарамын деген болмайды

Бұрындары тазалық мекемесімен келісімшартқа отыруға келіспейтіндер болатын. Десек те заңдық тұрғыдан келгенде облыс орталығында тұрған соң барлығы да міндетті көрінеді. Мұны біреу білсе, біреу білмес.

– ҚР Экологиялық Кодексінің 367-інші баптың 3-тармағында көрсетілген жария шарт деген бар. Ол жерде тазалық төңірегіндегі орталықтандырылған қызмет көрсетуші мекемені қаладағы барлық тұрғын үйлердің қоқысын алуға деген бағытпен қалалық әкімдік белгілеп береді. Тұрғындар мен біздің арамызда осы жарияшарт қызмет көрсетуімізге дәнекер.

Егер де тұрғындар қоқысты өзім шығарамын дейтін болса, қоқысты кім әкетіп жатыр, онымен келісімшарты керек және оны қоқыс полигонына апарғандағы түбіртегі бар ма? Міне осы келісімшарт пен түбіртегі болса, мақұл. Ал егер ол болмаса, демек, ол қоқысты әлдебір жерге апарып жатыр деген сөз. Оны кім алып жатыр, әрине, «Қызылорда тазалығы». Ал біз алып отырсақ, демек, тұрғын бізбен келісімшартқа отырып, қызмет ақысын бізге төлеуі керек, – дейді С.Асылбеков.

Әлбетте, тазалық тұрғысында шаһардың адам танымастай өзгергенін көз көріп отыр. «Сырт көз – сыншы» деген халықпыз. Әсіресе, өзге өңірлерден келген азаматтар демде-ақ байқайды. Бірақ осы көрсеткішке оңай жеткен жоқпыз.

– Жасыратыны жоқ, бұрын қоқысты көшеге тастап кететіндер халықтың 70-80 пайызын құрайтын. Оны сіз де, біз де білеміз. Ал қазір әрі кетсе 20 пайызға жетеді. Олар – көшеге бейберекет қоқыс тастайтындар. Көпшілігі кестеге сәйкес алынып жатыр. Мынаны айту керек, қалада кейбір қуыс көшелер бар. Тұйық көшелер десек, түсінікті болар. Солар кейде келісімшартқа отырғысы келмейді. Сөйтіп барып, үлкен көшеге апарып тастайды. Ал басқа халықтың көпшілігінің экологиялық сауаты ашылды. Бейберекет тастайтындар шет аймақтарда көп болатын. Қазір олар да азайды. Олар қалай азайды? Күндіз-түні шапқылап, рейдтік ісшаралар ұйымдастырғанның арқасында азайды. Тәртіпке келтіріп, бақылау болмаса, тәртіпсіздік жалғаса береді, – дейді кәсіпорын басшысы.

Бетіңді бүркесең де, көрініп қаласың

Дамыған қоғамда мүмкіндік те арта түсетіні белгілі. Қазір қаланың кез келген жеріндегі қоқыс контейнеріне рұқсатсыз қажетсіз затыңызды тастасаңыз, ізіңізден дереу құқық қорғаушылар еріп келуі ғажап емес. Өйткені, үлкен шаһарды алақандағыдай көріп отырған орталықта «Қызылорда тазалығының» екі бірдей қырағы қызметкері отыр.

– Облыс әкімінің тапсырмасына сәйкес, орталықтандырылған камераға бізден екі қызметкер отыруы керегі тапсырылды. Халық көп шоғырланған қоғамдық жерлердегі қоқыс контейнеріне кейде басқа жақтан көлікпен әкеліп төгіп кететіндер бар. Міне, орталықтандырылған камерадан біздің екі қызметкер бақылап, қарап, көріп отыр бәрін. Камерадан бірден көлік нөмірін, адамын тауып аламыз. Бұл бастама бізге үлкен мүмкіндік берді, – дейді Сапарғали Ғалиұлы.

Көңіл сарайына көркемдік орнатып, айналаны өзінің таза көңіліндей мұнтаздай етіп жүрген еңбек адамдарының ортасынан төбеміз көкке жеткендей қуанып қайттық. Жанарларынан қуанышты, еңбек етуге құлшынысты байқадық. Қоғамның оларға деген құрметі ерекше. Өйткені, олар барлық құрметке лайықты.

Дәулет ҚЫРДАН,
Суретке түсірген Нұрболат НҰРЖАУБАЙ.