Терроризм дегенде көз алдымызға көбіне қолына қару ұстаған содыр, жарылыс болған жер немесе соғыс жүріп жатқан аймақ елестейді. Алайда оның біз бірден аңғара бермейтін екінші жағы бар. Қарулы топтың өмір сүруі үшін майдандағы адам ғана жеткіліксіз. Оған жаңа мүшелер тартатын үгітші, ақша жеткізетін делдал, қару-жарақ пен керек-жарақ сатып алуға көмектесетін адам, ең бастысы, осының бәрін ақтап көрсететін насихат қажет.

Бірі соғысады. Бірі ақша жинайды. Бірі адам тартады. Енді бірі мыңдаған шақырым жерде отырып-ақ әлеуметтік желі арқылы әлдекімнің санасын улайды. Сондықтан терроризмнің шекарасы картадағы майдан шебімен бітпейді.

Сириядағы соғыс кезінде Орталық Азиядан шыққан содырлардың басын қосқан «Катиба Таухид валь-Джихад» ұйымының тарихы осыны анық көрсетеді. Атауы діни ұғымдардан құралғанымен, халықаралық ұйымдардың оған берген бағасы басқа. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі оны «Аль-Каидамен» байланысты террористік ұйым ретінде санкциялық тізіміне енгізген. АҚШ билігі ұйымның қаржылық желісіне қарсы санкциялар қабылдаған. Ал кейінгі жылдардағы қылмыстық істер интернеттегі насихаттың Орталық Азия азаматтарына қалай жеткенін көрсетіп отыр.

Сонымен, «Катиба Таухид валь-Джихад» деген кімдер? Сирияда пайда болған қарулы құрылымның Орталық Азияға қандай қатысы бар? Оның насихаты неліктен қауіпті?

Діни атаудың ар жағында не тұр?

Әуелі атауына тоқталайық.

«Катиба» араб тілінде әскери жасақ немесе бөлім деген мағына береді. «Таухид» исламдағы Алланың жалғыздығын білдіретін негізгі діни ұғымдардың бірі болса, «жиһад» сөзінің діни мағынасы бұдан әлдеқайда кең. Алайда террористік және экстремистік ұйымдар бұл ұғымдарды өз идеологиясына икемдеп, қарулы күресті ақтаудың құралы ретінде пайдаланып келеді.

Сондықтан ұйымның атауын шартты түрде «Таухид және жиһад жасағы» деп түсіндіруге болады. Бірақ діни терминдердің қолданылуы оның қызметін діни ұйымға айналдырмайды.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ресми құжатында ұйым «Khatiba Jama’at al-Tawhid wal-Jihad», «Katiba al-Tawhid wal-Jihad» деген атаулармен кездеседі. Бұрынғы атауы – «Jannat Oshiklari». Сондай-ақ «Jama’at al-Tawhid wal-Jihad» деген балама атауы көрсетілген.

Осы атаулардың әртүрлі жазылуының өзі интернеттен ақпарат іздеген адамды жаңылыстыруы мүмкін. Бір жерде «Катиба», екінші жерде «Хатиба», енді бір жерде өзбекше «Тавхид ва жиход катибаси» деп жазылады. Бірақ халықаралық құжаттардағы сәйкестендіру деректері олардың бір ұйымды білдіретінін көрсетеді.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ИГИЛ мен «Аль-Каидаға» қатысты санкциялық комитеті «Катиба Таухид валь-Джихадты» 2022 жылғы 7 наурызда санкциялық тізімге енгізді. Бұған оның «Аль-Каидамен» байланысы, «Ан-Нусра» және басқа террористік құрылымдардың қызметін қаржыландыруға, жоспарлауға, дайындауға немесе жүзеге асыруға қатысуы, қару-жарақ жеткізуі, адам тартуы және өзге де қолдау көрсетуі негіз болған.

Демек, мәселе әлдебір ұйымға сырттай тағылған айыпта ғана емес. БҰҰ құжатында оның қандай әрекеттерге байланысты санкциялық тізімге алынғаны нақты көрсетілген.

Сирияда басталған жол

«Катиба Таухид валь-Джихадтың» қалыптасуы Сириядағы азамат соғысымен тікелей байланысты.

Ашық зерттеулерде топтың негізін Орталық Азиядан барған содырлар құрағаны айтылады. АҚШ Қаржы министрлігі оны негізінен өзбектерден құралған, «Аль-Каидамен» байланысы бар жиһадшыл топ деп сипаттайды. Академиялық зерттеулерде ұйымның 2014 жылы Сирияда қалыптасқаны, алғашқы жетекшісі Қырғызстан азаматы Сирожиддин Мұхтаров болғаны көрсетіледі. Ол «Абу Салоһ әл-Өзбек» деген лақап атпен белгілі болған.

Бұл жерде бір нәрсені анық айтып өткен жөн. Ұйым мүшелерінің арасында өзбек, қырғыз немесе Орталық Азиядан шыққан адамдардың болуы тұтас бір ұлттың немесе діни қауымның сипатын білдірмейді. Терроризмнің ұлты болмайды. Қылмыстық әрекетке баға нақты адамның немесе ұйымның ісіне қарай берілуге тиіс.

БҰҰ мәліметінде «Катиба Таухид валь-Джихадтың» Сириядағы «Ан-Нусра» құрылымының аясында әрекет еткені жазылған. Ұйым негізінен Хама, Идлиб және Латакия аймақтарында болған. Сонымен бірге «Катиба Имам әл-Бұхари» және «Исламдық жиһад тобы» секілді халықаралық санкцияға іліккен құрылымдармен ынтымақтасқан.

БҰҰ-ның 2026 жылғы қыркүйекте жаңартылған мәліметінде топтағы содырлар саны шамамен 500 адам деп көрсетіледі. Сол жаңартылған құжатта ұйымның Сириямен қатар Түркия, Қырғызстан, Өзбекстан, Ресей, Тәжікстан, Қазақстан, Мысыр, Ауғанстан және Украинада операциялар жүргізгені туралы мәлімет енгізілген.

Бұл дерек мәселенің ауқымын аңғартса керек. Бір кезде Сирияның бірнеше провинциясында әрекет еткен қарулы топтың аты арада жылдар өткенде бірнеше мемлекетті қамтитын халықаралық қауіпсіздік құжатынан шығып отыр.

Бішкектегі жарылыс

2016 жылғы 30 тамызда Бішкектегі Қытай елшілігінің аумағында жарылыс болды. БҰҰ «Катиба Таухид валь-Джихадты» осы террористік шабуылды ұйымдастырған құрылым ретінде көрсетеді. АҚШ Қаржы министрлігінің құжаттарында да Бішкектегі Қытай елшілігіне жасалған жанкешті көлік шабуылы аталған.

Осы тұста Сириядағы соғыстың Орталық Азия үшін неліктен алыстағы бөтен мәселе болмағанын аңғаруға болады.

Қарулы құрылым Сирияда орналасуы мүмкін. Оның жетекшілері сонда жүруі мүмкін. Бірақ байланыс арналары, үгіт-насихаты мен жақтастары басқа мемлекеттерге тараса, қауіп те шекарамен шектелмейді.

АҚШ Қаржы министрлігі бұдан бөлек «Катиба Таухид валь-Джихадты» 2017 жылғы сәуірде Санкт-Петербург метросында болған жарылысқа жауапты құрылымдардың бірі ретінде көрсетеді.

Бірі – Қырғызстанда. Екіншісі – Ресейде. Ал ұйымның негізгі әрекет аймағы – Сирия. Географияның өзі біраз нәрсені аңғартады.

Терроризмге ақша қайдан келеді?

Кез келген қарулы құрылымға қаражат қажет.

Содырды орналастыру, көлік алу, байланыс құралдары, қару-жарақ, әскери жабдық – мұның ешқайсысы тегін емес. Сондықтан терроризммен күрестің маңызды бағыттарының бірі – оның қаржылық тамырын кесу.

2023 жылғы 2 мамырда АҚШ пен Түркия «Хайат Тахрир аш-Шам» және «Катиба Таухид валь-Джихад» ұйымдарына қаржылық көмек көрсетуге қатысы бар екі адамға бірлесіп санкция енгізді. Түркия олардың активтерін бұғаттау жөнінде қатар шара қабылдады.

Солардың бірі – Ыстанбұлда тұрған Кубилай Сары.

АҚШ Қаржы министрлігінің дерегіне қарағанда, ол 2018 жылдың басынан бері «Катиба Таухид валь-Джихад» үшін қаражат жинаушылардың атынан Түркияда донорлардан ақша қабылдаған. Қаражат қару-жарақ, миномет, мотоцикл және түнде көруге арналған жабдық секілді заттарды сатып алуға пайдаланылғаны көрсетіледі. Сириядағы ұйым мүшелері оның банк шоттарын қаржы аударудың арнасы ретінде атаған.

Бұл дерек терроризмнің көзге көрінбейтін тетігін жақсы көрсетеді. Қару ұстаған адам Сирияда жүруі мүмкін. Ал оған қару сатып алуға қажет ақша басқа мемлекеттегі банк шоты арқылы жетеді. Бір қарағанда қарапайым ақша аударымы. Арғы жағында қарулы ұйым.

Сондықтан терроризмді тек майдандағы содырлармен байланыстыру мәселенің жартысын ғана көрумен тең.

Қару ұстағаннан бұрын сана өзгереді

Террористік ұйымға адам бір күнде қосыла салмайды. Ешкім таңертең оянып, аяқ астынан отбасын, туған жерін тастап соғыс аймағына кетуге шешім қабылдамайды. Оған дейін адамның санасында белгілі бір өзгерістер жүруі мүмкін.

Алғашқы қадам кейде жай ғана видео көруден басталады.

Діни сауаты жеткіліксіз адам интернеттен «дінді дұрыс түсіндіретін» адам іздейді. Бір уағыздан екіншісіне өтеді. Әлеуметтік желінің алгоритмі де оған ұқсас мазмұндарды қайта-қайта ұсына береді. Уақыт өте келе ақпараттық ортасы тарылады. Одан кейін «біз» және «олар» деген бөлу пайда болуы ықтимал.

Айналасындағы адамдарды «дұрыс жолдағылар» және «адасқандар» деп қабылдау басталады. Заңды діни институттарға, мемлекетке, қоғамға сенімсіздік күшейеді. Зорлық «қасиетті мақсатқа жетудің жолы» ретінде көрсетіледі.

Осындайда адамды арбаудың ең қауіпті тұсы – қылмысты қылмыс емес, «сауапты іс» етіп көрсету. Сол себепті террористік насихаттың негізгі қаруы автоматтан бұрын адамның санасына бағытталады.

Телефондағы «ұстаз»

Қазақстанның Терроризмге қарсы орталығы жариялаған халықаралық БАҚ шолуындағы Қоқан тұрғынына қатысты оқиға осы тізбектің қалай жұмыс істейтінін көрсетеді.

Құқық қорғау органдарының мәліметіне сүйенген шолуда ер адамның Telegram арқылы радикалды материалдар таратқаны, кейін Instagram арқылы Сириядағы «Катиба Таухид валь-Джихад» ұйымының өкілімен байланыс орнатқаны баяндалады.

Осы байланыстың әсерінен ол «жиһадқа» қатысу мен террористік топқа қосылу мүмкіндігін талқылай бастаған. Кейін өзінің достары мен бұрынғы сыныптастарынан «жамағат» құруға әрекет жасап, оларды Сирияға кетіп, қарулы топтарға қосылуға үгіттеген.

Фурқат аудандық қылмыстық соты оны тиісті қылмыстар бойынша кінәлі деп танып, алты жылға бас бостандығынан айырған. Бұл мәлімет Қазақстанның Терроризмге қарсы орталығы жариялаған БАҚ шолуында келтірілгенін атап өткен жөн.

Оқиғаның ең ойландыратын тұсы қайсы? Ол Сирияға барып әлдебір содырмен далада кездескен жоқ.  Байланыс әлеуметтік желіде басталған. Telegram. Instagram. Күн сайын миллиондаған адам пайдаланатын екі платформа.

Бұрын жат ағымның үгітшісі ауылға келіп, адаммен бетпе-бет сөйлесуі керек еді. Бүгін оған мұның қажеті шамалы. Бір видео, бір жабық арна, бір жеке хат жеткілікті болуы мүмкін. Сөйтіп, қалтадағы телефон кей жағдайда адамның бүкіл дүниетанымын өзгертуге арналған құралға айналады.

Орталық Азия неге нысанада?

«Сирия қайда, біз қайда?» деу оңай.

Алайда «Катиба Таухид валь-Джихадтың» тарихында Орталық Азиямен байланыстың айрықша болуы кездейсоқ емес. Ұйым құрамында осы аймақтан шыққан адамдардың болуы оған тілдік және мәдени тұрғыдан жергілікті аудиторияға бейімделген насихат жүргізуге мүмкіндік берді.

Өзбек тіліндегі уағызды Қазақстанның оңтүстігіндегі немесе Қырғызстандағы түркітілдес аудиторияның бір бөлігі аудармасыз түсіне алады. Орыс тіліндегі материалдар болса бүкіл посткеңестік кеңістікке тарайды.

Интернет үшін мемлекеттік шекара жоқ.

Осы жерде қауіптің сипаты өзгереді. Сириядағы соғысқа баруға шақыратын адам Қазақстанға келмеуі де мүмкін. Ол мыңдаған шақырым алыста отырып сөйлейді. Бірақ оның видеосын біздің елдегі адам көре алады.

Қазақстанның Терроризмге қарсы орталығы бұған дейін Өзбекстаннан Оңтүстік Кореяға оқуға кеткен азаматтың кейін террористік ұйымның ықпалына түсіп, 2020 жылы Түркия арқылы Сирияға өтіп, «Катиба Таухид валь-Джихад» қатарына қосылғаны туралы халықаралық БАҚ деректерін де жариялаған. Ол кейін халықаралық іздеуге жарияланған.

Бір адамның жолына қараңыз.

Өзбекстан.

Оңтүстік Корея.

Түркия.

Сирия.

Төрт мемлекет.

Бір радикалдану тарихы. Терроризмнің қазіргі табиғатын түсіну үшін кейде осы географияның өзі жеткілікті.

Дін мен радикализмнің ара-жігі

Тағы бір маңызды мәселе бар. Экстремистік ұйымдар діни ұғымдарды жиі қолданатындықтан, терроризм туралы сөз болғанда дін мен радикализмді бір ұғымдай қабылдау қаупі туындайды.

Бұл – қате. «Таухид», «жиһад», «һижра» секілді сөздердің ислам іліміндегі мағынасы террористік ұйымдар беретін түсіндірмемен шектелмейді. Радикалды насихатшылар діни ұғымдарды саяси және әскери мақсаттарына икемдеп, қасиетті мәтіндерді контекстен жұлып алып түсіндіруі мүмкін.

Сондықтан күмәнді діни контентті оның атауына қарап емес, мазмұнына қарап бағалау қажет:

Адамдарды дініне немесе көзқарасына бола жау санауға шақыра ма?

Бейбіт тұрғындарға қарсы зорлықты ақтай ма?

Заңсыз қарулы ұйымға қосылуды дәріптей ме?

Террористік құрылымдарға ақша немесе басқа көмек беруге үндей ме?

Міне, қауіпті белгілерді осы тұстан іздеген жөн. Діни сауаттың қажеттілігі де осында. Өйткені адам өзі жақсы білмейтін нәрсені түсіндіремін деген кез келген адамның жетегінде кетуі оңай.

Қауіп жоғалған жоқ

Сириядағы жағдай соңғы жылдары қатты өзгерді. Бірақ «Катиба Таухид валь-Джихад» мәселесін өткен шақтың оқиғасы деп қарауға ерте.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі ұйым жөніндегі мәліметті 2026 жылғы 28 қыркүйекте қайта жаңартты. Қазіргі санкциялық жазбада оның шамамен 500 содыры бары және Сириядан тыс бірнеше мемлекетте операциялар жүргізгені көрсетілген.

Бұл өте маңызды белгі. Соғыс алаңындағы жағдай өзгеруі мүмкін. Ұйымның атауы ауысуы мүмкін. Басшысы кетіп, орнына басқасы келуі мүмкін. Бірақ құрылған байланыс, қаржы арналары, насихат желілері мен радикалды идея бір күнде ғайып болмайды.

Терроризмнің ең қатерлі қасиеті де осы шығар. Ол кейде ұйымнан ұйымға көшеді. Бір атау жоғалады, екіншісі пайда болады. Бір әлеуметтік желідегі парақша жабылады, ертең басқа атпен жаңасы ашылады. Бір үгітші ұсталады, оның орнын екіншісі басады.

Сондықтан қауіпсіздік органдары үшін қарулы содырды анықтау қаншалықты маңызды болса, қоғам үшін адамның сол жолға қалай түскенін түсіну де соншалықты қажет.

Бір видеоның ар жағында не бар?

Әлеуметтік желіден діни уағыз көрген адамның бәрін күдікке алу, әрине, әбестік. Мәселе дінде де, интернетте де емес. Мәселе – зорлықты қасиетті мақсат ретінде көрсететін идеологияда.

«Катиба Таухид валь-Джихад» тарихына зер салсақ, террористік құрылымның бірнеше қабатын көреміз. Бір шетінде Сириядағы қарулы содыр тұр. Екінші шетінде оған ақша жеткізетін адам. Үшінші жерде интернет арқылы жаңа жақтас іздейтін насихатшы. Ал осы тізбектің ең соңында үйінде телефон ұстап отырған қарапайым жас отыруы мүмкін.

Бір-бірін өмірінде көрмеген адамдарды ортақ экстремистік идея осылай байланыстырады.

Сондықтан баланың немесе жастың қандай діни ақпарат көріп жүргеніне мән беру оның жеке кеңістігіне қол сұғу емес. Ең дұрысы, тыйым сала беруден бұрын сұрақ қоюға үйрету.

Мұны кім айтып отыр?

Оның діни білімі қандай?

Неге ол үнемі қоғамды «біз» және «олар» деп бөледі?

Неліктен басқа мұсылмандарды жаппай айыптайды?

Неге қарулы қақтығысты дәріптейді?

Ақпараттың бастапқы көзі қайда?

Осындай қарапайым сұрақтардың өзі кейде үлкен қатердің алдын алуы мүмкін. Өйткені радикалдануға қарсы ең мықты қорғанның бірі – адамның сыни ойлау қабілеті.

Қару ғана қауіп емес

БҰҰ құжатындағы бір тұсқа қайта оралайық.

«Катиба Таухид валь-Джихад» санкциялық тізімге тек шабуыл жасағаны үшін енгізілген жоқ. Ресми негіздемеде «қаржыландыру, жоспарлау, қару-жарақ жеткізу, адам тарту және басқа террористік ұйымдарға қолдау көрсету» қатар аталады.

Мұның мәні терең.

Терроризм тек шүріппені басқан адамның қылмысынан тұрмайды.

Оған қару әперген адам да тізбектің бір буыны.

Ақша жеткізген адам да сол тізбекте.

Жаңа адамды арбаған үгітші де.

Зорлықты дәріптеп, оны «ерлік» етіп көрсеткен насихатшы да.

Сондықтан террористік ұйымның қаупін түсіну үшін майдандағы содырдан ғана емес, оның айналасындағы тұтас инфрақұрылымнан сақтану керек.

Бір кезде Сирияда құрылған «Катиба Таухид валь-Джихадтың» тарихы осы ақиқатты алдымызға тартады.

Бішкектегі елшілікке жасалған шабуыл, Санкт-Петербург метросындағы жарылыс туралы халықаралық деректер, Түркиядағы қаржы арналарына салынған санкциялар, интернет арқылы жүргізілген үгітке қатысты Орталық Азиядағы қылмыстық істер – бір-бірінен бөлек көрінгенімен, барлығы бір қатердің әр қырын көрсетеді.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні: терроризмнің оғы атылғанда ғана қауіп басталмайды. Қауіп одан әлдеқайда бұрын басталуы мүмкін. Біреудің санасына зорлықты ақтайтын ой орныққанда. Жалған діни ұран қылмысты «қасиетті міндет» етіп көрсеткенде. Экранның ар жағындағы бейтаныс үгітші жақындарының сөзінен беделдірек көріне бастағанда. Ал қару сол жолдың ең соңғы нүктесі ғана болуы ықтимал.

Сондықтан Сириядан тараған террор қаупіне қарсы күрестің бір шебі шекарада болса, екінші шебі адамның санасында жатыр.

Балауса Сыздықова,
Қызылорда облысы дін істері
басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу
 орталығының» бөлім басшысы