Кассациялық сот — бұл кез келген мемлекеттің сот жүйесінде заңның дұрыс әрі біркелкі қолданылуын қадағалайтын, заңды күшіне енген сот актілерін қайта қарайтын дербес әрі маңызды сатысы. Бұл институт азаматтардың бұзылған құқықтарын қорғаудың және төменгі соттардың жіберген қателіктерін түзетудің соңғы әрі ең маңызды кепілдерінің бірі болып табылады.
Негізінде бұл ұғымның түп-тамыры латын тілінен cassatio — «жою, бұзу, жарамсыз деп тану» деген сөзінен бастау алады. Заманауи құқық саласында қолданатын бұл сот осы жақын арада XVII–XVIII ғасырларда Францияда қалыптасып, 1790 жылы Француз революциясы кезінде тұңғыш рет Париж Кассациялық трибуналы ретінде ресми түрде құрылды. Ол кезде бұл органның басты мақсаты жергілікті соттардың заңдарды өз бетінше бұрмалауына жол бермеу және бүкіл ел аумағында заңның бірдей орындалуын қатаң бақылау болатын.
Кассациялық соттың басқа сот сатыларынан басты процестік айырмашылығы, ол істің мән-жайын қайта қарап, куәгерлерден жауап алмайды немесе жаңа дәлелдемелер жинамайды. Оның негізгі міндеті — бірінші саты мен апелляциялық соттардың процесті жүргізу кезінде заң нормаларын дұрыс қолданған-қолданбағанын тексеру болып табылады. Егер заң талаптары өрескел бұзылған болса, кассациялық сот шешімнің күшін жояды немесе оған тиісті өзгерістер енгузуге құқылы.
Қазақстанда дербес кассациялық соттардың құрылуы әлемдік сот жүйесінде стандарттарға сай классикалық үш сатылы үлгіде жасалды. Бұрын қазіргі кассациялық сот қарайтын істерді Жоғарғы Сот атқарып, шағымдарды қарау алдында арнайы алдын ала сүзгі процедурасын қолданып содан киін ғана істерді қарайтын. Ал ендігі де кассациялық сот бойынша жана енгізілген реформалардың арқасында азаматтардың шағымдары ешқандай сүзгісіз, тікелей кассациялық соттың алқалы құрамымен, істің мәні бойынша қаралатын болды.
Сонымен бірге, бұл реформа бүкіл ел бойынша құқық қолдану практикасының біркелкілігін қамтамасыз етуге жол ашты, кез келген жергілікті сот заңды бірдей түсініп, оны ортақ стандартпен қолдануға міндетті болатын болды. Бұған қоса, кассациялық соттар төменгі инстанциялар жіберген процестік қателіктерді түзетіп қана қоймай, Жоғарғы Сотты ағымдағы бұқаралық істерден босатып, оған тек Конституциялық нормаларды түсіндіруге және стратегиялық бағыттарға назар аударуға мүмкіндік берді.

Айжан ЫСҚАҚОВА,
Қызылорда облысының
мамандандырылған
ауданаралық әкімшілік
сотының бас маман-сот отырысының хатшысы