Бүгінде еліміз аса маңызды тарихи уақиға – жаңа Конституцияны қабылдаудың қарсаңында тұр. Осы орайда басты құқықтық құжатымыз Ата Заң жобасының негізгі ережелері мен жаңашыл нормалары жөнінде Бас прокурор Берік Асыловпен сұхбаттасуды жөн көрдік.

– Берік Ноғайұлы, жаңа Консти­туция жобасының Кі­ріс­пе бөлімінде Заң мен Тәр­тіп қағидаты ерекше аталады. Осы­ған кеңірек тоқталып өтсеңіз.

– Өткен жылдың қыркүйе­гін­де Президент Қасым-Жомарт Тоқаев­тың Жолдауында жария­ланған консти­ту­циялық реформа 2022 жылдан бері жүзеге асырылып келе жатқан мемле­кетті кешенді жаңғыртудың заңды жалғасы екенін атап өткен жөн. Биыл 15 наурызда өтетін жалпыхалықтық референдум азаматтардың ерік-жігеріне ең жоғары заңдық күш бере отырып, Негізгі заң жобасы мақұлданған жағдайда ел тарихында жаңа кезеңнің басталуына жол ашады әрі Конституцияның халықтық сипатын айқындай түседі.

Осы сұхбатқа дайындалу барысында бірқатар мемлекеттің конституцияларын зерделедім. Олардың кіріспе бөлімдерінде елдің идеологиялық негізін айқындайтын, саяси келбетін сипаттайтын, тарихи даму жолы мен мемлекеттік құрылымының ұлттық түп-тамырын көрсететін, қазіргі және болашақтағы бас­ты қағидаттарын белгілейтін түйінді факторлар ерекше аталып өтеді. Демек, Кіріспе бөлім – Конституцияның айнасы әрі оның идеологиялық бастауы, жалпыұлттық ой-тұжырымның қайнар көзі. Конституцияның барлық қағидаттары, нормалары мен ережелері өз бастауын Кіріспе бөлімінен алады.

Ал біздің Конституциямыздың жобасына келсек, онда еліміздің құнды­лық бағдарлары мен сая­си-құқықтық дамуының ұзақ мер­зімге арналған стратегиялық бағыттары нақты айқын­дал­ған. Жобада Заң мен тәртіп қағи­даты еліміздің әрі қарай дамуы­ның, азаматтарымыз бен қо­ғамы­мыздың күнделікті өмір сал­тын қа­лыптастырудың ірге­тасы ретінде бекітілген.

– Конституция жобасы жаңа­лықтарының бірі – заң шығару билігін жүзеге асыратын жаңа өкілет­ті органның құрылымы мен оны қа­лып­тастыру тәртібінің өзгеруі. Бұл жөнінде не ойлайсыз?

– Құрылтайдың тарихи та­мы­ры өте тереңде жатыр. Бұл тер­миннің шығу тегі мен «Құ­рылтай» сөзінің этимо­ло­гия­лық мәніне тиісті сала мамандары лайықты баға береді деп ой­лаймын. Мен құқықтық тұрғы­дан, дала заңдары – әдет-ғұрып және дәстүрлі ережелерге қыс­қаша тоқталғым келеді.

Тарихта Құрылтай жоғары өкілетті орган қызметін атқарған, халық билігін білдірген, рулар мен тайпалардың мүддесін орындай отырып, билеушіні сайлау, соғыс және бітімгершілік мәселе­лері, жайылымдарды бөлу, көшіп-қону шекарасын айқындау, әдет-ғұрыпқа айналып кеткен ел арасындағы қатынастарды заңдастырған, сондай-ақ дала заңдары – ережелерді бекіту сияқты көшпелі халық өмірі үшін маңызды мәселелерді шешумен айналысқан. Құрылтайда қазақтың дәстүрлі құқығының негізін қалаған ұлы дала заңдары, соның ішінде «Есім ханның ескі жолы», «Қасым ханның қасқа жолы», «Жеті Жарғы» бекітілген. Бұл – тарихи дерек.

– Бас құжат жобасындағы адам мен азамат құқықтарының кепілдіктерін нығайтуға бағытталған қандай жаңа нормаларды атап өтер едіңіз?

– Өте маңызды сұрақ. Ең алдымен айтарым, Конституция – бұл азаматтар, қоғам және мемлекет арасындағы келісім. Сондықтан Конституцияда адам мен азаматтың құқықтары, бостан­дықтары мен міндеттерінің жүйесі айқындалып, жеке тұлға, қоғам және мемлекет арасындағы өзара ықпалдасу аумағы нақты белгіленеді.

Қолданыстағы Конститу­цияда да, жаңа жобада да ке­піл­діктер топтамасы Адам құқық­тарының жалпыға бірдей декларациясына, азаматтық және саяси құқықтар, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактілер­ге және өзге де халықаралық кон­венциялық актілерге то­лық сәйкес келеді. Жалпы, адам өмірін, оның құқықтары мен бостандықтарын қорғау мен кепілдік берудің басымдығын бекітетін негізгі қағидаттар жоба аясында сақталып қана қоймай, күшейтіледі. Әрине, әрбір конституциялық құқық жеке-дара терең талқылауды қажет етеді. Өйткені шағын көлемді нормада тұтас құқықтық жүйе қамтылуы мүмкін. Сондықтан адам құқықтарын қорғауды күшейтуге тікелей әсер ететін бірқатар маңызды жаңа нор­маларға тоқталайын.

– Конституция жобасына сәйкес, сыбайлас жемқорлық қылмысын жасағаны үшін сот кінәлі деп таныған азаматтар сайлану құқығынан айырылады. Негізгі заңның бұл ережесі қандай салдарға әкеліп соғуы мүмкін?

– Конституция – қатардағы заң емес, бұл қоғам мен мемлекет­тің адамгершілік, моральдық-этикалық құндылықтарын қалып­тас­тыратын басты құқықтық құжат. Жобаға енгізілген бұл норма кез келген деңгейдегі өкі­лет­ті органдарға, яғни Құрыл­­тайға, жергілікті жерлерде – мәс­лихаттарға, сондай-ақ Президент лауазымына сайланғысы келетін азаматтарға қолданылады.

Аталған шектеу Біріккен Ұлттар Ұйымының жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарды мемлекеттік қызмет­ті атқару құқығынан айыру мүм­кіндігі көзделген Сыбайлас жем­қор­лыққа қарсы конвенция­сы ережелерімен де үйлеседі.

Бұл конституциялық тыйым қоғамға мемлекеттің сы­бай­лас жемқорлыққа мүлдем төзбеу­шілік қағидатын айқын білді­ретін белгі болмақ. Өз кезегін­де азаматтардың билік инсти­туттарына деген сенімін нығайтады.

– Онлайн-платформаларды пайда­ла­нушылардың қорлай­тын және ба­лағат сөздерді қолда­натын жағдай­ларына қатысты құқықтық ықпал ету тетіктері бар ма?

– Бұл өзекті мәселе бізді ғана емес, бүкіл әлемді алаңдатып отыр. Маған кейде кейбір адамдар виртуалды әлемнің өзде­ріне ғана арналған тар кеңістік емес екенін, олардың сөздері басқа пайдаланушылардың жанын жаралап, намысы мен қадір қасиетіне тиетінін түсін­бейтіндей көрінеді. Ашығын айтсам, егер адамның мәдениеті құндылық тұрғысынан төмен болса, онда заң мен тәртіп бас­қаларды оның құқыққа қарсы әрекеттерінен қорғауы тиіс. Әлеуметтік желілерге еркін қол жеткізу мүмкіндігін пайдаланған адам өз іс-әрекетіне жауапты екенін, қорлау, әдепсіздік немесе қоғамға қарсы мінез-құлық заңсыздық екенін түсінуі қажет.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен –

Орынбек ӨТЕМҰРАТ,

«Egemen Qazaqstan»