Қармақшы топырағы кие мен қасиетке тұнып тұр. Ағаш атқа мінген алты жасар баласы да жыраулар шығармасын жатқа білетін, бір ауылдан жүз шайыр шыққан мекен төрінде елдің өткені мен бүгінін сабақтастырар талай ескерткіш бар. Тарихтың тамырын тартып, Көшеней Рүстембеков атындағы «Жыраулар үйінің» директорының орынбасары, өлкетанушы Айдынбек Айтбайұлымен сұқбаттасудың сәті түскен еді…

 – Айдынбек Айтбайұлы, қасиетті Қармақшы деген тіркес құлағымызға сіңісті болып қалған. Қармақшыға қасиет беріп тұрған не нәрсе?

– Қай қазақ болмасын, Қармақшыны жай айтпайды, қасиетті Қармақшы деп атайды. Мұның түп-төркінінде үлкен мән жатыр. Осы ретте айта кетейік, қазақта төрт құбылаң тең болсын, төртеу түгел болса, төбедегі келеді деген сөз бар. Қорқыт бабаның жамбасы жерге тиген қасиетті мекеннің оңтүстігі мен солтүсігінде, шығысы мен батысында Қорқыт баба, Сейтпембет әулие, Жәрімбет әулие мен Қармақшы ата бар. Үш жүздің пірі атанған Марал ишан, оның баласы Қалқай ишан да осы Қармақшыдан жай тапқан. Марал ишан қорымының өзінде 20-дан астам ишандар мен әулиелер жерленген. Олардың өзінің де тарихы сан тарау. Бұқара көрген, Қоқанда оқып келген белгілі тұлғалар мұнда. Ахундар мен ақындар, жыраулар мен батырлары көптеп танылған мекен. Қарт Қаратау мен айдынды Аралдың арасында ғұмыры көпке үлгі талай тұлғалар өмір сүрген ғой.

Сақ, қаңлы дәуірінен бастап тіршілік тіні жақсы дамыған. Ұлы Жібек жолының бойында қаншама асарлар орналасқан. Ұзын саны 50-ден астам. Шірік рабат қалашығының өзі талай тарихтан сыр тартады. Сақ ханзадасының сауыты, Түгіскен көсемінің сауыты орталық мұражайда көрсетіліп жүр. Мұның барлығы ауданның тарихымен астасып жатады. Мұндай тарихы бай қастерлі мекенді қасиетті деп қалай атамайсың?!

– Сіз айтып отырған нысандардың біршамасын «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» тізімінен көрдік. Мұнан бөлек те кісі қызығарлық жәдігерлеріміз жетерлік…

– Иә, елдің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен қолға алынған іс-шара еді бұл. Қазақстан бойынша 100 киелі орынның тізімі қалыптасты. Сақтардың астанасы болған Шірік-Рабат, Баланды ІІ кесенесі, Бәбіш мола қалашығы да осы тізімде.

Бұл – ішкі туризмді дамытуға зор мүмкіндік. Қармақшы ауданында екі бренд болса, оның бірі – Қорқыт ата кешені, екіншісі – Байқоңыр ғарыш айлағы. Сондықтан, киелі жерлер қай қоғамда да өз орнын табады, қай қоғамда да құнын жоғалтпайды. Жылына кем дегенде 2 мыңнан астам, 3 мыңға жуық адам осы біз айтып отырған кешендерге туристік сапармен келеді. Бұл – елдің әлеуетін көтеретін бастама.

– Қармақшыдағы ескерткіштердің көнелігі қалай? Қай дәуірден басталады?

– Асарларымызды, Шірік-Рабат қаласын ертеден басталған деп айта аламыз. Сол ескерткіштер арқылы өңірде сол кездің өзінде өркениет болғанын байқаймыз. Сол кездегі халықтың мәдениеті, шаруашылығы осы жәдігерлер арқылы белгілі болады. Асарларды мысалға алсақ, сол халықтың егіншілікпен айналысып, жүздеген гектар жерді игергенін білуге болады. Күріш пен бидай еккенін байқадық. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде құмырада сақталған арпа табылған. Оның бұзылмай осы күнге дейін жеткенінің өзінде озық технология жатыр. Сондай-ақ, салынған үйлердің, моншалардың ерекше шеберлікпен салынған. Кей деректерде жерасты жолдарының қалыптасқанының өзі өркениет емес пе?! Тұтқиылдан жау шапқанда қосымша қорғаныстың бір түрі – бұл.

Кей ескерткіштердің жағдайы қанағаттанарлық, кейбірінікі – жақсы. Жағдайы төмендеулеріне қарап, көп ойланамын. Мемлекет ең әуелі әлеуметтік нысандарға қарайды, халықтың жағдайын көтеруге жұмыс істейді. Ал мұндай ескерткіштер мен кесенелерге сол кісілердің ұрпақтары көз қырын салып, ұрпақтың бабалар алдындағы парызын орындаса екен деймін. Қармақшы атаны найман руынан шыққан тұлға ретінде айтамыз. Елге қызмет еткен тұлға. Сол кісілердің ұрпақтары баба рухына осылай тағзым жасаса құптарлық іс болар еді…

– Жерасты жолдары туралы көп жерден мәлімет кездестіреміз. Ол ғылыми тұрғыда дәлелденген бе?

– Жоқ, ғылыми тұрғыда дәлелденбеген. Бірақ, тұрғындармен сұқбаттасу барысында, қариялардың айтқан ауызекі әңгімелерінің арасында жерасты жолдары туралы көп кезігеді. Тіпті дариядан жармаға түскен су ары қарай қайда кетіп жатқаны белгісіз. Бақша егіп жүргендер бұған сан мәрте куә болған.

Жаңадария мен Қуаңдария арналарының арасы кезінде ну орман болған. Ұшқан құс, жүгірген аң көп болған. Сол аралықта жерасты жолы болған деген де аңыз-әңгімелер бар. Тіпті, атақты патшайым Томирис парсы патшасы Кирдің басын осы Қуанның бойында алды деген де ауызекі әңгімелер бар. Шындыққа жанасуы да әбден мүмкін.

– Кирдің басы осында алынса, бұл үлкен тарихи дүмпу болары анық. Осы тарихи ескерткіштерді аралап жүріп, кез болған ең қызықты деректеріңіз бар ма?

– Әрине, таңданыс танытқан сәттерім көп. Біздің бабалар салған нысандардың сапасының өте жоғарылығына тәнті болдым. Қармақшы тоғыз жолдың торабында орналасқан. Кесенелерді салуға пайдаланған кірпіштерге биенің сүті мен қылы қосылған деген деректер бар. Бірнеше ғасыр бойы сыр бермей, әлі күнге сақталып тұрған осындай нысандарға таң қалдым. Құрылыс материалдарының өзін өте жоғары шеберлікпен жасап жатқан бабалардың тағы бір ерекше ісі сол кездің өзінде кәріз жүйесіне қосылған. Оны саз балшықтан иінін қандырып отырып, жасаған екен. Тамаша емес пе?

– Ерекше сұқбатыңыз үшін алғыс білдіреміз.

Әңгімелескен Дәулет ҚЫРДАН