Самалға тербелген Сырдарияның төріндегі Руханият орталығы ауданға қарасты руханият, мәдениет нысандарын өн бойына сыйдырып, тарихи жәдігерлер мен қазба байлықтарға толы мұраға айналғандай. Жарқын болашаққа бастар жас ұрпақтың бойына ұлттық құндылықтарды жиған бұл нысанға алғаш келуім. Шіркін, мұнтаздай таза, зәулім ғимаратқа келушілер қатары да қалың тәрізді. Аудандық тарихи-өлкетану музейінің меңгерушісі Салтанат Қуандықова жылы шыраймен қарсы алды.

 – Қазір біз осындамыз. Жаңа ғимаратқа келдік. Мерейлі мерейтойымыз музейдің 30 жылдығы қарсаңында келгеніміз де бір ерекшелік болды, – деді ол жол бастап келе жатып.

Қойнауы тарихқа тұнған ауданның төріндегі бұл нысан – ғылымның, мәдениеттің, білімнің қалыптасуына тікелей әсер ететін ғылыми мекеме. Елдің өткені мен бүгінін жалғап, тарихтың тамырын тартып тұр.

– Музей – тарих айнасы, ұлттық рух көрсеткіші. Еліміздің егемендігімен бірге санамыздың да тәуелсіз болып, тарихымызды түгендеп, тегімізге тереңдеп, төрімізге озған тәуелсіздігімізді асқақтату музей қызметінің басты міндеті. Аудандық тарихи-өлкетану музейі алғаш қоғамдық бастамамен 1990 жылы ұйымдастырылып, 1993 жылдың наурыз айынан бастап облыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы болып, 1996 жылдың сәуір айынан бастап Тереңөзек аудандық тарихи-өлкетану музейі болып қайта құрылды. 2017 жылы музейге қосымша ғимарат беріліп, «Еңбек даңқы» залы  ашылды, – деді Салтанат Нұрмағанбетқызы.

Өткен жылдың ақпан айында музей «Руханият» орталығына қоныс аударды. Сол уақыттан бері аудан тұрғындары мен мектеп оқушылары заманауи үлгіде жасақталған музей экспозициясымен танысып, ауданның тарихы жөнінде мол мәліметтер алуда. Әсіресе музейге келушілердің экспозицияны жасанды интеллект арқылы тамашалауы ерекше әсер қалдыруда. Сонымен қатар ғимараттың төменгі бөлігінен берілген қор бөлімі де тиісті талаптарға сәйкес жасақталып, музей қорындағы жәдігерлердің дұрыс сақталуы, температурасы мен орналасуы қамтамасыз етілді. Тағы бір елең еткізер жаңалық – ауданға қарасты Н.Ілиясов ауылында «Нағи Ілиясов ауылының тарихы» бөлімі ашылып, реэкспозиция жұмыстары жасалды. Батыр атындағы ауылда рухты көтеретін осындай ерек дүние қолға алынды. Бұл да бір керемет істің нәтижесі болса керек-ті. Айта кетейік, мұндай үлгідегі, яғни, қоғамдық негізде құрылған 7 музей бар. Алдыңғы қатарда Бесарық ауылындағы қоғамдық музей бар. Осы жұмыстардың басында Сырдария ауданының Құрметті азаматы, тарихшы Нұрмағанбет Ибадуллаұлы мен өлкетанушы Жұмабай Байзақұлы бар. Олар елдің тарихымен сабақтас шежірені, құнды жәдігерлерді зерттеп, елдің ертеңгі тізгінін ұстар ұландардың санасына сіңіріп жүр. Әрине, бұл – үлкен жауапкершілікті іс.

Музей ісінде аудан көлемінде елеулі із қалдырған азаматтар жетерлік. Мекеме тарихында ұлт руханиятына жанашырлық танытып, жәдігерлерді іздеп жүріп жинаған, сөрені тек жәдігермен емес, ауданның өткен тарихымен толтырған тұлғалар бар.

– Аудандық музейді құру жолында елдің жанашыр тұлғалары басшылық қызмет атқарды. Мәселен, 1990-1997 жылдар аралығында музейді алғаш ұйымдастырған ұстаз, жергілікті ақын Сейтмұрат Ембергенов еді. Содан кейін «Құрмет» орденінің иегері, ҚР Мәдениет саласының үздігі Алмагүл Сайранқызы ұжымды 20 жыл басқарып, саланың өркендеуіне сүбелі үлес қосты. 2016-2023 жылдары Сырдария ауданының Құрметті азаматы Марат Жүсіпәліұлы музей саласындағы ілкімді істерге өз қолтаңбасын қалдырды. Музейдің жәдігерлерінің толықтай жасақталу барысында өлкетанушы, қолөнер шебері Жәнібек Маханбеттің де еңбегі зор, – деді музей меңгерушісі.

Бүгінде тарихпен тілдесуге себепкер музейдің қорында 12113 экспонат бар. Оның негізгі қоры – 7322, көмекші қоры – 4791.  Музей материалдары ауданның қалыптасу және даму тарихы, даңқты істері, өндірістік және мәдени өсуі туралы мәліметтер береді.

– Бүгінде музей экспозициясында Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері, Қазақ ССР-нің Жоғарғы Кеңесінің депутаттары, білікті аудан басшылары, Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мұғалімдер, Қазақстанның көрнекті жазушылары, ауданымыздың мақтанышына айналған ғұламалар мен ғалымдарымыз, дәрігерлер, қолөнер шеберлері мен суретшілер туралы мәліметтер бар. Сонымен қатар, музей жәдігерлерінің ішінде Аралбай батырдың қылышы, бес қару, ат әбзелдері, Абай тұтынған асадал (шкаф), Сауранбай болыстың кебежесі, ағаш табағы мен керсені, Марқа Қобландиннің сандығы, 200 жылдық тарихы бар шаңырақ, 1 ғасырлық тарихы бар ағаш төсек, киіз үйдің есігі (сықырлауық), түкті және тақыр кілемдер, тұскиіздер, қоржындар мен кесеқаптар, мыс көзелер және керамикалық көзе, қобыз коллекциялары, зергерлік бұйымдар, құнды қолжазбалар, түрлі деректі суреттер мен құжаттар, ҚР Суретшілер Одағының мүшелері Ш.Сейтмұратовтың, Ш.Сәменовтың Ж.Маханбеттің, Ж.Исмағұловтың туындылары – музейдің тарих шырақшысы, ұрпақтан-ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін маңызы зор тарихи орын екенін дәлелдей түскендей, – деді ол әңгіме арасында.

Музей қорындағы ағаш төсек кірген сәтте бірден көзге түседі екен. Жасалуы да ерекше. Бас жағы мен аяқ жағы көтеріңкі келеді. Ағаш төсекке мән беріп қарап тұрғанымда Салтанат Нұрмағанбетқызы жәдігердің ерекшелігіне одан сайын тереңдей тақырып тарқатты.

– Негізінде мына ағаш төсекте адам тегіс жата алмайды. Байқап тұрсаңыз, бас жағы мен аяқ жағы көтеріңкі. Қазір дәрігерлер басың мен аяғың сәл көтеріңкі жатса, адамның денесі дем алады дегенді айтып жүр. Демек, біздің бабаларымыз медицинаны ғасырлар бұрын білген. Не деген көрегенділік десеңші. Менің таңданар тұсым осы, – деді төсекті ұстап тұрып. Тарихы да, пайдасы да шаш етектен екен.

Музей қоры жыл сайын толықтырылып келеді. Мәселен, «Музейге сый» акциясы ұлттық ұлттық тарихи-мәдени мұраларымызды сақ­тау мәселесіне қоғам назарын аудару, ел арасында елеусіз жатқан тарихи маңызы бар құнды дүниелерді, ұлы тұлғалардан бізге жеткен жәдігерлерді жинақтау, кәсіби тұрғыда сақтау, көпшілік назарына ұсыну мақсатын айқындаған. Кейінгі уақытта бұл акция үздіксіз жүргізіліп келеді.

– Музей қорындағы жәдігер санының артуына бұл бастаманың қосар үлесі зор. Атап айтар болсақ, Ұлы Жеңістің 80 жылдығына орай жерлестеріміз соғыс және еңбек ардагері Зинаддин Лекеров, Болат Нұрсейітов, Маханбет Бержанов, Арғынбай Сырғабаев, Беркінбай Кәденов, Әбдібахит Нұрманов, Спандияр Сманов, Сүйеубай Тасқынбаев, Асан Көшербаев, Темірғали Қауышев, Әбіл Таңсықбаевтың орден-медальдары, құжаттары, тұтынған заттары музей қорына қабылданып, зал экспозициясынан орын алды, – дейді Салтанат Нұрмағанбетқызы.

Бүгінде аудандық тарихи-өлкетану музейінде 13 адам жұмыс істейді. Сала мамандары ғылыми, тарихи негіздегі мәліметті тереңнен зерттеп, жергілікті халыққа ұсынады. Олардың ұлт руханиятын байы­ту жолындағы еңбегі орасан зор.

Музейдегі құрмет кітапшасында елге белгілі көп азаматтың қолтаңбасы бар. Олардың қатарында Болгария Республикасының азаматы Семьен Пешов, КСРО халық әртісі, Қазақстанның халық әртісі, халық қаһарманы Роза Бағланова, ақын Қайырбек Асанов, ҚР еңбегі сіңген мұғалім Сақыбек Алданазаров, Қазақстанның халық жазушысы Мұхтар Шаханов, Бұқарбай батырдың шөбересі Жоламан Алданазаров, қырғи тілді ақын Асқар Тоқмағамбетовтің балалары мен немерелері, Ақпарат және қоғамдық министрлігінің қыз­мет­кері Ғазиз Телібаев, әнші-сазгер Тінәлі Әшірбек, Қазақстан Өкіметі кеңсесінің жауапты қызметкері Бисенғали Баспақов, ардагер Камал Бердаулетов, республикаға аты белгілі ақын, аудармашы Сейфулла Оспанов, «Үркер» журналының бас редакторы, жазушы Қуандық Түменбай, Президент әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы Қ.Әбішев, ҚР Жоғарғы со­ты­ның төр­а­ғасы Қайрат Мәми, ҚР Парламент Сена­тының депутаты Д.Досмам­бетов, «Хабар» теле­­арнасының қыз­меткері Сағат­бек Қалиұлы, «Ал­тын Орда» жур­налының бас редакторы, Жазушылар Одағының мүшесі Мейірхан Ақдәулетұлы, Қызылорда облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Сейілбек Шаухаманов, ҚР мемлекеттік қызмет ісі бойынша басқарма агенттігінің бас маманы Жазира Жылқышиева, Қазақстан Теміржолының алғашқы генерал қызы, профессор Рысты Хасенова, Сенаттың Халықаралық қатынас қауіпсіздік және қорғаныс комитетінің төрағасы Қуаныш Сұлтанов, ақын Қадыр Мырза-әлі, ҚР Мәдениет вице-министрі Ғ.Тұрысбекұлы, қоғам қайраткері Әбдіжәлел Бәкір бар. Олардың әрбірі музей қызметкерлерінің жұмысына оң бағасын беріп, құрмет кітапшасына өз қолтаңбасын қалдырған. Бұл кісілердің бірі келместің кемесіне мінсе, көпшілігі ел игілігіне қызмет етіп жүр. Әрине, осындай тұлғалардың оң бағасын беріп, құрметті қолтаңбасын қалдырғаны біз үшін – үлкен мәртебе.

Аудан көлеміндегі ортағасырлық тарихи қалалардан табылған мұралар да музей төрінде тұр. Мәселен, Жетікөл ауылындағы Асанас пен Қоғалыкөл ауылындағы Қышқаладан табылған жәдігерлерге арнаулы бұрыш қойылған.

– Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі археологиялық экспедициясы Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Жетікөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 22 шақырым жерде орналасқан Тораңғылсайдың ескі арнасының сол жағалауындағы, ортағасырлық Асанас-3 қалашығына шағын археологиялық зерттеу қазба жұмысын жүргізді. Шағын археологиялық қазба жұмысы қала­шықтың орталық бөлігінде жүргізіліп, үлкен үйдің 2 бөлмесі ашылып, бұлардың шаруашылық бөлмелері болғандығы анықталды. Сондай-ақ шағын археологиялық қазба жұмысының нәтижесінде табылған артефактілерге лабо­раториялық зерттеу жұмыстары жүргізіліп, нысанның хронологиялық уақыты анықталды. Асанас-3 нысанынан табылған монета мен кера­микалық ыдыс сынықтары, археолог ғалымдардың пікірінше, шамамен Алтын орда дәуіріне тұспа-тұс келеді. Ал үлкен Асанас маңында көбіне мекен еткен тайпалық қауым жергілікті оғыздар болғандығын білеміз. Асанас-3 үлкен Асанас қалашығынан шамамен 3-4 шақырым жерде орналасқан және осы орайда орналасқан жер аумағымен тарихы тығыз байланысты нысандар болғандығын көре аламыз. Сонымен қатар Асанас-3 нысанының астыңғы мәдени қабаты жоқ тек бір қабаттан тұратыны зерттелді. Нысанның өз заманында белгілі бір тұрақтайтын шаруашылық үйі болғандығы және де суфа мен бөлме қабырғалары, еден орны табылып отыр. Сонымен қатар кіші мал сүйектері, астық сақтайтын орын, және қос тандыр пеші бар. Нысанның аймағы белгілі бір қоршаумен қорғалған, арнайы орындарды байқауымызға болады. Осы тұста бұл жер өз заманында бекініс орны немесе әскери қоныс орны болуы мүмкін деген де тұжырымдамалар бар. Шағын археологиялық қазба зерттеу жұмыстарынан кейін, нысанды табиғи құбылыстардан, яғни жауын-шашын, қар суы эрозияларынан сақтау барысында қайта көміліп, рекультивация әдісі қолданылды, – дейді Сырдария аудандық тарихи өлкетану музейінің ғылыми қызметкері Әкімжан Әжікенов.

Қазақ тарихында есімдері алтын әріптермен жазылған тұлғаларға да арнаулы бұрыш әзірленіпті. Қоғалыкөлдегі атақты Мұңайтпас Лапин мен Қожықовтар әулетінің тарихы көпшіліктің назарын аударарлықтай. Ел аузында Мұңайтпас бір баласын қасына алып қалыпты деген дерек бар. Бірақ әлгі ұлы зейінді, білімге құштар, талантты екен. Елдегілер «Мұңайтпас, бұл балаңды неге қор қылып жүрсің? Оқытып, көзін ашпадың ба?» дегенде Мұңайтпас алысқа көз тастап тұрып: «Бар баламды елге бердім, бұл балам өзімде қалсын» деп жауап қатыпты. Мұңайтпастың бір ғана Серәлісінің өзі қазақ халқына өлшеусіз үлес қосты. Басқа балаларының әрбірі бірі білімге, бірі өнерге құлаш сермеп, ұлттың ұлт болып қалуына атсалысқан. Күйеу баласы Қоңырқожа Қожықов қазақ балаларының медреседе білім алуына жағдай жасап, әліппе құрастырған. Тіпті, Қызылорданың атын қойған тұлға ретінде бүгінде тарихи жиындарда айтылып, баспа беттерінде жарық көріп келеді. Қоңырқожадан бөлек, Сұлтанбек Қожанов, Санжар Асфендияров сынды алып тұлғалар да – Мұңайтпастың күйеу балалары. Бір ауылдағы бір әулеттің ғұмыр дерегінде қазақтың ғасырлық тарихы сөйлеп тұрғандай. Белгілі өлкетанушы Жұмабай Байзақұлының мақаласындағы «Малы мен жанына береке дарыған Мұңайтпастың үш әйелі Бозша, Рзақия, Хадишадан тараған 19 ұл-қыз осы өлкеде ер жетіп, Алашқа қызмет ету үшін әлемнің түкпір-түкпіріне тарап жатты. Заманның ағымын аңғара білген сұңғыла жан Мұңайтпастың балалары алды Алмания, Ресейде білім алған, барам деген жеріне барған, алам дегенін алған, кілең «Сен тұр, мен атайын», атпал азамат болып өсті» дегенінің өзі әулеттің іргелі екенін байқатып тұр…

Иә, осындай тарихты тал бойына сіңіріп, барлығын түсіндіріп, оқиғаны сөзбен сурет салғандай жеткізген Салтанат Нұрмағанбетқызы әлі де болса музей ісін алға бастырып, жұмыстың қарқын алатынын айтты. Биылғы отыз жылдың мереке қарсаңында да ауыз толтырып айтарлықтай шаруа бар. «Оның барлығын уақытында көреміз» деп қысқа қайырды.

Дәулет ҚЫРДАН